برای درک و شناخت آواز استاد محمدرضا شجریان، مرور آثار گذشتگان ضروری به نظرمیرسد. در این مرور میتوان موقعیت و کارکر د آواز را تبیین کرد و بر اساس آن جایگاه و  هنر آوازخوانی ایشان را به نظاره نشست. استناد  ما به آثار گذشته، متکی به اواخر عهد قاجار و زمانی است که اولین ضبطهای موسیقی شکل گرفته است. با بررسی آثار موجو د نقاط قوت و همچنین نقاط ضعف متعددی را میتوان بازشناخت. با همه اینها، نقاط قوت آثار بیشتر مشهود است. زیرا این آثار مجمل، مختصر و کوتاه است. طبیعی است وقتی کوتاه و گزیده سخن بگوییم، معایب کمتر مشخص میشود. به عبارتی اگر خواننده دو – سه بیت، یعنی دو  – سه گوشه بخواند، راحتتر و مناسب تر امکانات صدای خود را به نمایش می گذارد. این رویکرد امکانات ناگفته صدا را پنهان نگاه می دارد. حال اگر خواننده ای قرار باشد دهها آواز بخواند و در یک مدت زمان طولانی گوشه ها و نغمه های مختلفی را بیان کند، کار قدری مشکل میشود. به خصوص اگر این آوازها شبیه هم نبوده و هر کدام تکرار دیگری نباشد. در قضاوت و بررسی آثار گذشتگان با توانایی حنجره و صدا، تنوع تحریر، تسلسل تحریر و اوج خوانی پرقدرت مواجهیم. اما در تلفیق شعر و موسیقی و حتی در انتخاب شعر مناسب با مشکل روبه رو می شویم. مشکلی که به نظرمیرسد خوانندگان در گذشته چندان به این وجه عنایت نداشته اند یا کم توجه بوده اند.

این رویه تا زمان تاسیس رادیو ادامه دارد. در رادیو اما موار د دیگری بروز می نماید. خوانندگانی در این رسانه امکان بروز و نمود می یابند که در نبود این سیستم قادر نبودند آواز خود را عرضه کنند و مجال نمود پیدا کنند. مفهوم صحیحتر این عبارت این است که تا قبل از رادیو تنها کسانی امکان ارایه آواز داشتند که به اصطلاح صدای شش دانگ داشتند، در غیر این صورت خواننده یا باید تصنیف خوان میشد و یا معلم آواز. در رادیو طیفهای مختلفی به اجرای آواز می پردازند. در این میان بنان به لحاظ نوگرایی های خود و تلفیق مناسب شعر و موسیقی، تحریر و جمله بندی یک استثناست که باعث تحول آواز در آن دوران می شود. در اغلب خوانندگان را دیو و برنامه گلها نوعی یکنواختی و تکرار به چشم می خورد، ابداع و خلاقیت در آنها راهی ندارد و کارها از هم متمایز نیستند.از مجموع شرایط پیش گفته، استاد شجریان یک نقطه عطف است. در زمان او امکانات متعددی موجود بوده است. او تحت تاثیر بزرگانی چون ظلی، قوامی، بنان و به خصوص طاهرزاده قرار دارد. یک سیر و مسیر مشخص در آواز ایشان وجود دارد. به دلیل جویایی و پویایی و طلبگی در آواز، تمام امتیازات خوانندگان خوب گذشته را فرا گرفته است. وقتی آواز او به حدی از کمال میرسد که شیوه شخصی اش را بیان کند، تنوع شگرفی را مشاهده میکنید. مثلا اگر دو بار ماهور خوانده(سر عشق و شب وصل) با تفاوتهای بنیادین در ساختار و لحن آواز مواجه می شوید. انتخاب مناسب شعر وجه دیگر هنر ایشان است. گاه به نظر میرسد شاعر، شعر را برای این آواز سروده است. تلفیق شعر، موسیقی، تنوع ادوات تحریر و جمله بندی تحریرها ویژگی دیگر این استاد آواز است. نکته دیگر عنایت ویژه به بم خوانی است. بم خوانی فقط خواندن در محدوده بم صدا نیست، بلکه قواعد ویژه خود را دارد. مجموعه این عوامل آواز ایشان را متمایز ساخته است. به اعتقاد خودشان دستمایه یک خواننده، شعر است. خواننده باید بداند چگونه شعر را به بهترین وجه بیان کند. در حقیقت خواننده جواهرسازی است که باید بداند یک در و گوهر را چگونه پرداخت کند تا به صورت نگین قابل ارایه باشد تا چشمها را خیره کند.

(حمید رضا نوربخش خواننده و مدیر عامل خانه موسیقی)